فیلر مونوفازیک و بای‌فازیک چه تفاوت‌ها، کاربردهایی دارند؟

در دنیای پرشتاب زیبایی و جوان‌سازی، انتخاب فیلر مناسب می‌تواند تفاوت میان نتیجه‌ای طبیعی و دلخواه یا ظاهری مصنوعی و ناپایدار باشد. اگر در مسیر شناخت فیلرها قدم گذاشته باشید، احتمالاً با دو واژه پرکاربرد «مونوفازیک» و «بای‌فازیک» مواجه شده‌اید؛ اصطلاحاتی که شاید در نگاه اول تخصصی به نظر برسند، اما در عمل، تأثیر مستقیم بر بافت، ماندگاری، فرم‌دهی و حتی انتخاب پزشک دارند.

در این مقاله، به زبان ساده اما تخصصی، تفاوت‌های ساختاری و عملکردی این دو نوع فیلر را بررسی می‌کنیم، کاربردهای هر کدام را در نواحی مختلف صورت توضیح می‌دهیم و در نهایت، با نگاهی به بازار ایران، شما را در مسیر انتخاب آگاهانه و حرفه‌ای یاری می‌دهیم. چه پزشک زیبایی باشید و چه فردی در جست‌وجوی جوان‌سازی، این راهنما برای شما نوشته شده است.

فیلرهای هیالورونیک اسید: نگاهی به ساختار و فرآیند تولید

برای اینکه فیلرهای هیالورونیک اسید بتوانند در بافت‌های بدن ماندگاری داشته باشند و به سرعت تجزیه نشوند، مولکول‌های هیالورونیک اسید تحت فرآیندی شیمیایی به نام “کراس‌لینک شدن” (Cross-linking) قرار می‌گیرند. این پیوندهای عرضی، ساختار ژل را تقویت کرده و آن را در برابر آنزیم‌های طبیعی بدن که مسئول تجزیه هیالورونیک اسید هستند، مقاوم‌تر می‌سازد.

تکنولوژی‌های مختلف کراس‌لینک شدن، تأثیر مستقیمی بر ویژگی‌های فیزیکی و مکانیکی فیلر، که به آن‌ها خواص رئولوژیکی گفته می‌شود (مانند ویسکوزیته، الاستیسیته و کوهسیویته)، دارند و در نهایت بر عملکرد بالینی و نتیجه نهایی تزریق اثرگذارند.

تولید فیلرهای هیالورونیک اسید امروزه عمدتاً از طریق تخمیر باکتریایی و بدون استفاده از منابع حیوانی انجام می‌شود. این روش، خطر بروز واکنش‌های آلرژیک را به حداقل می‌رساند. تفاوت اصلی میان فیلرهای مونوفازیک و بای‌فازیک در ساختار نهایی ژل پس از فرآیند کراس‌لینک شدن نهفته است.

فیلرهای مونوفازیک، ژل‌هایی کاملاً همگن و یکنواخت هستند که در آن‌ها مولکول‌های هیالورونیک اسید طی یک فرآیند واحد و یکپارچه کراس‌لینک شده‌اند و هیچ ذره مجزایی در ساختار آن‌ها مشاهده نمی‌شود. این فرآیند معمولاً در یک مرحله انجام می‌گیرد.  برخی از این فیلرها از فناوری‌های پیشرفته‌ای مانند IPN (Interpenetrated Network) بهره می‌برند که به انسجام و پایداری بیشتر ژل کمک می‌کند.

در مقابل، فیلرهای بای‌فازیک از دو فاز متفاوت تشکیل شده‌اند: ذرات کراس‌لینک شده هیالورونیک اسید که در یک ژل غیرکراس‌لینک شده یا با کراس‌لینک پایین (که به عنوان ماتریکس سیال عمل می‌کند) معلق هستند. این ساختار “ذره‌ای” به آن‌ها ویژگی‌های فیزیکی و رفتاری خاصی می‌بخشد. فرآیند تولید آن‌ها معمولاً شامل کراس‌لینک کردن اولیه HA برای تشکیل ذرات و سپس ترکیب این ذرات با HA غیرکراس‌لینک شده است.

فیلر مونوفازیک: ویژگی‌ها و کاربردهای خاص

فیلرهای مونوفازیک به دلیل ساختار همگن و یکپارچه خود، پس از تزریق به صورت یکنواخت و بدون هیچ‌گونه ذره‌ای در بافت پخش می‌شوند. این ویژگی منحصر به فرد باعث می‌شود که فیلر به خوبی فضاهای میکروسکوپی بین الیاف کلاژن و الاستین پوست را پر کند و نتایجی بسیار صاف، طبیعی و بدون ناهمواری ایجاد کند. این یکپارچگی ساختاری، خطر بروز توده‌های قابل لمس یا ظاهر غیرطبیعی را به حداقل می‌رساند.

در بررسی خواص رئولوژیکی فیلر هیالورونیک اسید، فیلرهای مونوفازیک عموماً ویسکوزیته بالاتری دارند، به این معنی که غلیظ‌تر و چسبنده‌تر هستند. این غلظت بالا باعث می‌شود فیلر پس از تزریق، در محل خود ثابت بماند و تمایل کمتری به جابجایی داشته باشد در مورد الاستیسیته (G’ یا توانایی ژل در بازگشت به شکل اولیه پس از تغییر شکل)، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی منابع به الاستیسیته کمتر فیلرهای مونوفازیک اشاره می‌کنند ، در حالی که برخی دیگر، به ویژه در مورد ژل‌های قوی با درصد کراس‌لینک بالا، الاستیسیته قابل توجهی را گزارش می‌دهند.

این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که ویژگی‌های فیزیکی فیلرها صرفاً به دسته‌بندی مونوفازیک یا بای‌فازیک بودن آن‌ها محدود نمی‌شود، بلکه به تکنولوژی خاص تولید و میزان کراس‌لینک شدن هر برند نیز بستگی دارد. این خاصیت به ژل اجازه می‌دهد تا شکل خود را به خوبی حفظ کرده و در برابر نیروهای فشاری و کششی که در بافت‌های متحرک صورت اعمال می‌شود، مقاومت کند، که به پایداری بیشتر و حرکت بسیار کم فیلر در طول زمان کمک می‌کند.

با توجه به این ویژگی‌ها، فیلرهای مونوفازیک برای پر کردن چین و چروک‌های سطحی تا متوسط، خطوط ظریف مانند خطوط پنجه کلاغی اطراف چشم و خطوط ریز اطراف دهان و همچنین برای حجم‌دهی دقیق و ایجاد کانتورهای مشخص در نواحی مانند لب‌ها و زیر چشم مناسب‌تر هستند.  تزریق این فیلرها می‌تواند نسبتاً آسان باشد، به ویژه اگر فرمولاسیون آن‌ها شامل مولکول‌های کوچکتر هیالورونیک اسید باشد.  نتایج حاصل از تزریق فیلرهای مونوفازیک معمولاً طبیعی و یکپارچه به نظر می‌رسد، اما به دلیل تمایل به جذب آب بیشتر، ممکن است در ابتدا تورم بیشتری ایجاد کنند یا در صورت تزریق بیش از حد، ظاهری “بیش از حد” به وجود آورند.

با این حال، باید در نظر داشت که برخی فیلرهای مونوفازیک با چگالی بالا، به طور خاص برای حجم‌دهی قابل توجه طراحی شده‌اند،. این نشان می‌دهد که قابلیت حجم‌دهی یک فیلر مونوفازیک به طور مستقیم به چگالی و میزان کراس‌لینک شدن آن بازمی‌گردد و نه صرفاً به دسته‌بندی آن. ماندگاری فیلرهای مونوفازیک معمولاً بین شش تا دوازده ماه است. البته برخی برندهای هیبریدی که ترکیبی از ویژگی‌های مونوفازیک و بایفازیک را دارند، ماندگاری ۱۰ تا ۱۲ ماهه را نیز گزارش می‌کنند.

فیلر بای‌فازیک: ساختار دوگانه و کاربردهای متمایز

فیلرهای بای‌فازیک دارای ساختاری دو فازی هستند که از ذرات کراس‌لینک شده هیالورونیک اسید تشکیل شده‌اند و این ذرات در یک ژل غیرکراس‌لینک شده یا با کراس‌لینک پایین معلق هستند.  این ساختار ذره‌ای به فیلر خاصیت “گرانولار” یا “دانه‌دانه” می‌بخشد و به آن اجازه می‌دهد تا حجم بیشتری را در محل تزریق ایجاد کند.

از نظر خواص رئولوژیکی، فیلرهای بای‌فازیک معمولاً ویسکوزیته کمتری دارند.  این ویژگی باعث می‌شود تزریق آن‌ها آسان‌تر باشد و به فشار کمتری نیاز داشته باشد.  الاستیسیته (G’) در فیلرهای بای‌فازیک می‌تواند بالا باشد  که به آن‌ها قدرت لیفت‌کنندگی خوبی می‌بخشد و برای بلند کردن بافت‌های افتاده و بازیابی حجم مناسب هستند.

کوهسیویته یا انسجام داخلی فیلرهای بای‌فازیک عموماً کمتر از مونوفازیک است.  این خاصیت باعث می‌شود فیلر انعطاف‌پذیرتر باشد و نتایج طبیعی‌تری به خصوص در نواحی متحرک مانند لب‌ها ایجاد کند. با این حال، در تزریق‌های عمیق، ممکن است چسبندگی کمتری از خود نشان دهد و نیاز به دقت بیشتری در تکنیک تزریق داشته باشد.

فیلرهای بای‌فازیک به دلیل توانایی در ایجاد حجم بیشتر و نتایج طبیعی‌تر، اغلب برای پر کردن چین و چروک‌های عمیق‌تر، افزایش حجم لب‌ها، گونه‌ها، و کانتورینگ کلی صورت مناسب هستند.  آن‌ها به ویژه برای افرادی که به دنبال ظاهری طبیعی‌تر هستند یا برای نواحی با حرکت زیاد مانند لب‌ها توصیه می‌شوند، زیرا انعطاف‌پذیری آن‌ها با حرکات طبیعی صورت سازگارتر است.

همچنین، به دلیل جذب آب کمتر نسبت به مونوفازیک‌ها، ممکن است تورم اولیه کمتری ایجاد کنند. ماندگاری فیلرهای بای‌فازیک نیز مانند مونوفازیک‌ها، موقتی و به طور میانگین بین شش تا هجده ماه است.  برخی منابع به مقاومت بیشتر آن‌ها در برابر تجزیه آنزیمی اشاره می‌کنند که می‌تواند بر ماندگاری آن‌ها تأثیرگذار باشد.  انتخاب بین فیلر مونوفازیک و بای‌فازیک اغلب به تعادلی میان دستیابی به یک اصلاح دقیق و پایدار در مقابل یک حجم‌دهی نرم‌تر و طبیعی‌تر با تورم اولیه کمتر بستگی دارد. این انتخاب باید با در نظر گرفتن اهداف زیبایی‌شناختی فرد و تحمل او نسبت به عوارض اولیه پس از درمان صورت گیرد.

مقایسه مونوفازیک در برابر بای‌فازیک هیالورونیک اسید

برای روشن‌تر شدن تفاوت‌های کلیدی میان این دو نوع فیلر، می‌توانیم آن‌ها را در قالب یک جدول مقایسه کنیم. این جدول به شما کمک می‌کند تا ویژگی‌های هر یک را به وضوح مشاهده کرده و با نیازهای خود تطبیق دهید.

انتخاب فیلر مناسب: نقش پزشک و انتظارات شما

انتخاب فیلر مناسب برای هر فرد، یک تصمیم کاملاً شخصی است که باید با دقت و با مشورت یک پزشک متخصص و باتجربه در زمینه زیبایی انجام شود. پزشک با ارزیابی دقیق ساختار صورت، کیفیت پوست، عمق چین و چروک‌ها، و اهداف زیبایی‌شناختی شما، می‌تواند بهترین نوع فیلر را از نظر خواص رئولوژیکی (ویسکوزیته، الاستیسیته، کوهسیویته) برای دستیابی به نتایج مطلوب و طبیعی انتخاب کند. تخصص پزشک در این زمینه، از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا انتخاب نادرست فیلر یا تکنیک تزریق نامناسب می‌تواند بر کیفیت نتایج نهایی تأثیر منفی بگذارد.

عوامل متعددی بر انتخاب فیلر تأثیرگذارند. از جمله این عوامل می‌توان به ناحیه مورد نظر برای تزریق (مانند لب‌ها، گونه‌ها، زیر چشم، خطوط خنده)، عمق چین و چروک‌ها (سطحی یا عمیق)، و نتیجه دلخواه (حجم‌دهی ظریف و طبیعی یا حجم‌دهی قابل توجه) اشاره کرد. به عنوان مثال، برای خطوط ظریف و نواحی حساس مانند زیر چشم، فیلرهایی با ذرات ریزتر و قابلیت پخش یکنواخت‌تر (که معمولاً در مونوفازیک‌ها یافت می‌شود) ممکن است مناسب‌تر باشند.  در حالی که برای حجم‌دهی به گونه‌ها یا زاویه‌سازی فک با فیلر، فیلرهایی با قدرت لیفت و کوهسیویته بالاتر (که در هر دو نوع مونوفازیک و بای‌فازیک با فرمولاسیون‌های خاص وجود دارد) انتخاب بهتری خواهند بود.

یکی از نکات مهمی که باید به آن توجه داشت، موقتی بودن نتایج فیلرهای هیالورونیک اسید است. ماندگاری این فیلرها معمولاً بین شش تا هجده ماه متغیر است و پس از این مدت، نیاز به تزریق مجدد برای حفظ نتایج وجود دارد.

این ویژگی موقتی بودن، برخلاف تصور برخی، یک مزیت بزرگ ایمنی محسوب می‌شود. از آنجا که صورت با افزایش سن تغییر می‌کند، امکان تنظیم و اصلاح فرم صورت در طول زمان فراهم می‌شود. همچنین، در صورت بروز هرگونه عارضه یا عدم رضایت از نتیجه، فیلرهای هیالورونیک اسید مانند فیلرهای اناوان را می‌توان با تزریق آنزیم هیالورونیداز به طور کامل حل کرد و از بین برد.  این قابلیت برگشت‌پذیری، ایمنی این روش را به شدت افزایش می‌دهد و آن را از فیلرهای دائمی که خطرات و عوارض بسیار جدی‌تری دارند، متمایز می‌کند. عواملی مانند نوع فیلر، محل و عمق تزریق، متابولیسم بدن فرد، و حتی سبک زندگی (مانند سیگار کشیدن) بر مدت ماندگاری فیلر تأثیر می‌گذارند.

عوارض جانبی و نکات ایمنی

تزریق فیلر هیالورونیک اسید مانند فیلرهای اناوان به طور کلی یک روش ایمن با حداقل عوارض جانبی محسوب می‌شود. با این حال، مانند هر اقدام پزشکی، ممکن است عوارض موقتی و شایعی در محل تزریق مشاهده شود. این عوارض شامل قرمزی، تورم، کبودی، و حساسیت در ناحیه تزریق است که معمولاً طی چند ساعت تا سه روز و حداکثر یک هفته به طور کامل برطرف می‌شوند. استفاده از کمپرس یخ بلافاصله پس از تزریق می‌تواند به کاهش این علائم کمک کند.

در موارد نادر، عوارض جدی‌تری نیز ممکن است رخ دهد که نیاز به پیگیری فوری پزشکی دارد. این عوارض شامل عفونت در محل تزریق، واکنش‌های آلرژیک شدید (که با انجام تست پوستی اولیه می‌توان از آن پیشگیری کرد)، تشکیل گرانولوم (توده‌های کوچک و سفت زیر پوست که ممکن است ناشی از واکنش بدن یا تکنیک نادرست تزریق باشد) و در موارد بسیار نادرتر، انسداد عروق خونی و نکروز (مرگ بافت) پوست است.

انسداد عروق، هرچند نادر، یک عارضه جدی است که می‌تواند به دلیل تزریق فیلر در نزدیکی رگ خونی و فشار بر آن یا ورود مستقیم فیلر به رگ رخ دهد. علائم آن شامل درد مداوم، قرمزی شدید، تغییر رنگ پوست و خارش است و نیاز به مداخله فوری پزشک برای حل کردن فیلر با هیالورونیداز دارد.  برای به حداقل رساندن این خطرات، انتخاب یک پزشک مجرب و متخصص و یک کلینیک معتبر که از محصولات با کیفیت و دارای تأییدیه وزارت بهداشت استفاده می‌کند، ضروری است.

تزریق فیلر هیالورونیک اسید برای همه افراد مناسب نیست. افرادی که دارای عفونت فعال در ناحیه تزریق، بیماری‌های خودایمنی (مانند لوپوس یا روماتیسم مفصلی)، سابقه تشکیل اسکار هیپرتروفیک یا کلوئید، اختلالات خونریزی، و همچنین زنان باردار یا شیرده، کاندیدای مناسبی برای این روش محسوب نمی‌شوند. همچنین، مصرف برخی داروها مانند داروهای رقیق‌کننده خون (مانند آسپرین و ایبوپروفن) و مکمل‌های گیاهی باید حداقل یک هفته قبل از تزریق قطع شود تا خطر کبودی به حداقل برسد.

مراقبت‌های پس از تزریق نیز در دستیابی به بهترین نتیجه و کاهش عوارض اهمیت ویژه‌ای دارد. پس از تزریق، توصیه می‌شود تا ۲۴ تا ۴۸ ساعت از لمس و فشار زیاد بر روی ناحیه تزریق شده خودداری کنید و از فعالیت‌های ورزشی سنگین بپرهیزید. همچنین، تا ۲۴ ساعت از لوازم آرایشی استفاده نکنید و در صورت تزریق در ناحیه لب، از مصرف خوراکی‌های داغ، سفت و تند خودداری کنید. پرهیز از مصرف الکل و دخانیات تا یک هفته پس از تزریق نیز به بهبود سریع‌تر کمک می‌کند.

و در نهایت…

در دنیای رو به رشد پزشکی زیبایی، فیلرهای هیالورونیک اسید به عنوان یکی از محبوب‌ترین و ایمن‌ترین روش‌ها برای جوانسازی و بهبود ظاهر شناخته می‌شوند. تفاوت اصلی میان فیلرهای مونوفازیک و بای‌فازیک هیالورونیک اسید در ساختار مولکولی و فرآیند تولید آن‌ها نهفته است؛ فیلرهای مونوفازیک دارای ساختاری همگن و یکپارچه هستند، در حالی که فیلرهای بای‌فازیک از ذرات معلق در یک ژل تشکیل شده‌اند. این تفاوت‌های ساختاری، به نوبه خود بر خواص رئولوژیکی مانند ویسکوزیته، الاستیسیته و کوهسیویته تأثیر می‌گذارد و در نهایت، کاربردها و نتایج بالینی متفاوتی را رقم می‌زند.

فیلرهای مونوفازیک به دلیل انسجام بالا و پخش یکنواخت در بافت، برای اصلاح خطوط ظریف و ایجاد ظاهری صاف و یکدست مناسب‌ترند، هرچند ممکن است در ابتدا تورم بیشتری ایجاد کنند. در مقابل، فیلرهای بای‌فازیک با قابلیت حجم‌دهی بیشتر و انعطاف‌پذیری بالاتر، برای پر کردن چین و چروک‌های عمیق و ایجاد نتایج طبیعی‌تر، به ویژه در نواحی متحرک صورت، کاربرد دارند و معمولاً تورم اولیه کمتری به همراه دارند.

با این حال، با پیشرفت تکنولوژی تولید، مرز میان این دو دسته کمرنگ‌تر شده و بسیاری از فیلرهای نوین دارای ویژگی‌های هیبریدی هستند که مزایای هر دو نوع را ترکیب می‌کنند. این تحول نشان می‌دهد که صرفاً دسته‌بندی فیلر به عنوان مونوفازیک یا بای‌فازیک، معیار کاملی برای انتخاب نیست. آنچه اهمیت دارد، درک دقیق خواص فیزیکی و مکانیکی هر محصول خاص و تطابق آن با نیازهای زیبایی‌شناختی فرد و ناحیه مورد نظر برای تزریق است.

موقتی بودن فیلرهای هیالورونیک اسید، نه یک نقطه ضعف، بلکه یک مزیت ایمنی و انعطاف‌پذیری است که امکان تنظیم و اصلاح ظاهر را در طول زمان فراهم می‌کند. عوارض جانبی اغلب خفیف و موقتی هستند، اما انتخاب یک پزشک متخصص و مجرب و استفاده از برندهای معتبر و تأیید شده توسط وزارت بهداشت، کلید دستیابی به نتایج مطلوب و به حداقل رساندن خطرات احتمالی است. با آگاهی کامل و مشورت با متخصصان، می‌توان از مزایای فیلرهای هیالورونیک اسید برای دستیابی به جوانی و زیبایی طبیعی بهره‌مند شد.